ਮਾਰਚ 05, 2025
ਸਫਾਈ
ਸਵੱਛਤਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ: ਭਾਰਤੀ ਦੁਬਿਧਾ
TL;DR: ਭਾਰਤ ਨੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪਖਾਨੇ ਬਣਾਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੇ 2024 ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੌਚ ਮੁਕਤ ਟੀਚੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਚਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪੇਂਡੂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਪਖਾਨੇ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਪਾੜਾ ਸਿਰਫ਼ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ: ਪਾਣੀ, ਬਿਜਲੀ ਜਾਂ ਸੀਵਰੇਜ ਲਿੰਕਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪਖਾਨੇ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਾਤ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜੋ ਪਖਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੌਚ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਸਥਾਈ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੁਹਿੰਮਾਂ, ਹੱਥੀਂ ਮੈਲਾ ਢੋਣ ਦਾ ਅੰਤ ਅਤੇ ਘੱਟ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਵਾਲੇ ਵਿਕਲਪਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਾਇਓ-ਟਾਇਲਟ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਸਵੱਛਤਾ ਮਨੁੱਖੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮਤ, ਸਰੀਰਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰਕ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਪਿਸ਼ਾਬ ਅਤੇ ਮਲ ਸਾਡੇ ਮੈਟਾਬੋਲਿਜ਼ਮ ਦੇ ਅੰਤਮ ਉਤਪਾਦ ਹਨ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਦੋਵਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਸ ਸਰੀਰਕ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦਾ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
ਮਲ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਦਾ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਪਟਾਰਾ ਇੱਕ ਸਾਫ਼, ਗੰਧ ਰਹਿਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਲ ਕੋਲੀਫਾਰਮ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਵਰਗੇ ਰੋਗਾਣੂਆਂ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਕੂੜੇ ਦਾ ਗਲਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਬਦਬੂ ਆਵੇਗੀ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ ਸਥਾਨ ਬਣੇਗਾ।
ਇਸ ਲਈ, ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਢੁਕਵੀਆਂ ਸੈਨੀਟੇਸ਼ਨ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ, ਸੱਚਾਈ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਆਦਰਸ਼ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਵੱਛਤਾ ਬਹੁਤ ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੈ।
2021 ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਿਹਤ ਸਰਵੇਖਣ (NFHS-5) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ , ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 28% ਪੇਂਡੂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟਾਇਲਟ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੌਚ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾੜੀ ਸਵੱਛਤਾ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ ਲਗਭਗ $53.8 ਬਿਲੀਅਨ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿਹਤ, ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਟਾਇਲਟ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਹੋਣ ਦਾ 'ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ' ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਦਰਅਸਲ, ਭਾਰਤ, ਜਿਸਦੀ ਆਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 1.46 ਬਿਲੀਅਨ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਸਵੱਛਤਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ 'ਤੇ ਇਹ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ 70% ਪੇਂਡੂ ਘਰਾਂ ਕੋਲ ਟਾਇਲਟ ਜਾਂ ਲੈਟਰੀਨ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਹਾਲੀਆ ਅੰਕੜੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਵੱਛਤਾ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਗਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਬਰਕਰਾਰ ਹਨ।
2024 ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ ਤੱਕ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੌਚ ਮੁਕਤ (ODF) ਟੀਚੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ 2016 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਵੱਛਤਾ ਕਵਰੇਜ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸੁਧਾਰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ( ਸਟੇਟਿਸਟਾ, 2024 )।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹਨਾਂ ਤਰੱਕੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪੇਂਡੂ ਘਰ ਅਜੇ ਵੀ ਪਖਾਨਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਫਾਈ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ( ਭਾਰਤ ਲਈ ਡੇਟਾ, 2024 )।
ਹੁਣ, ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਵਾਂਗ, ਸੈਨੇਟਰੀ ਟਾਇਲਟ ਸਹੂਲਤਾਂ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹਨ, ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ।
ਫਿਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੰਨੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਸ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਕਿਉਂ ਹਨ?
ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਣਗਹਿਲੀ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?
ਕੀ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਾਰਕ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਵੱਛਤਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ?
ਇਹ ਨਿਰਮਲ ਭਾਰਤ ਅਭਿਆਨ ਅਤੇ ਸਵੱਛ ਭਾਰਤ ਯੋਜਨਾ ਵਰਗੀਆਂ ਸਰਕਾਰੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਨੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਟੋਏ ਵਾਲੇ ਪਖਾਨੇ ਬਣਾਏ ਹਨ , ਪਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਫਾਈ ਨਾਲ ਦੋ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹਨ:
- ਜੇਕਰ ਪਖਾਨੇ ਟਿਕਾਊ ਨਹੀਂ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਪਖਾਨੇ ਬਣਾਉਣਾ ਵਿਅਰਥ ਹੈ - ਯਾਨੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਪਾਣੀ, ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਸਹੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦੇ ਨਿਪਟਾਰੇ ਲਈ ਸੀਵਰੇਜ ਲਾਈਨਾਂ ਦੇ ਕੁਨੈਕਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਬਾਇਓਟਾਇਲਟ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਿਹਤਰ ਹੱਲ ਹੈ।
- ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪਖਾਨੇ ਬਣਾਉਣ ਤੱਕ ਹੀ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਆਓ ਦੂਜੇ ਨੁਕਤੇ 'ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਕਰੀਏ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਵੱਛਤਾ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਿਹਤ ਜਾਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਦਾ ਵੀ ਹੈ।
ਸਰੀਰਕ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਅਤੇ ਮਲ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਸੰਬੰਧੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਜਾਤੀਗਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ।
ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਚਰਚਾ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀ ਹਨ, ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਵਾਲੇ ਕਿਉਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਲੋਕਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੇਂਡੂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਸਹੀ ਸੈਨੇਟਰੀ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਕਿਉਂ ਰੋਕ ਰਹੇ ਹਨ।
ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਿਹਤ ਸਰਵੇਖਣ 2005 ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਪੇਂਡੂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਜੋ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਟੋਏ ਵਾਲੇ ਪਖਾਨਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਜਲ ਸ਼ਕਤੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ 2024 ਦੇ ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਕਿ 85% ਪੇਂਡੂ ਘਰਾਂ ਕੋਲ ਹੁਣ ਪਖਾਨਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਹੈ, ਵਿਵਹਾਰ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਖਾਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਧਿਐਨ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਅਤੇ ਪਖਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਲੰਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ।
ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਫਾਈ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਬਾਰੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਤੱਥਾਂ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਹੈ:
- ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਿਫਾਇਤੀ ਲੈਟਰੀਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਛੂਤ-ਛਾਤ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਉੱਚ ਜਾਤੀਆਂ ਟੋਏ ਲੈਟਰੀਨਾਂ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੀਆਂ, ਅਤੇ ਦਲਿਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੱਥੀਂ ਮੈਲਾ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ - ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ।
- ਖੁੱਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੌਚਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ, ਇਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰਯੋਗ ਹੈ ਬਲਕਿ ਇਸਨੂੰ ਸਿਹਤ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਮਰਦਾਨਗੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਗਤੀਵਿਧੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਕੁਝ ਲੋਕ ਲੈਟਰੀਨਾਂ ਅਤੇ ਟਾਇਲਟਾਂ ਨੂੰ 'ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਪਵਿੱਤਰ' ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਆਰ.ਐਸ. ਖਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ 'ਗੰਦਾ' ਅਤੇ 'ਸਾਫ਼' ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਰਸਮੀ ਅਰਥ ਹਨ।
- ਭੌਤਿਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ। ਕੁਝ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹਨ, ਕੁਝ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਪਰ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਕੋਲ ਟੋਏ ਵਾਲੇ ਪਖਾਨੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਵਸਤੂਆਂ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ।
- ਪਖਾਨਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਨਫ਼ਰਤ ਘਰ ਦੀ 'ਸ਼ੁੱਧਤਾ' ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਖਾਨੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਘਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਪਖਾਨੇ ਜਾਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ - ਜੋ ਲੋਕ ਪਖਾਨੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਕਸਰ ਘਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਇਸ ਤੱਥ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਕਾਲ-ਵਿਰੋਧੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਕਸਰ, ਬਜ਼ੁਰਗ, ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਅਪਾਹਜ ਘਰ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਜਾਂ ਅਹਾਤੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਖਾਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਲ ਘਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਵੱਡੇ ਟੋਇਆਂ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਭੂਮੀਗਤ ਟੈਂਕਾਂ ਵਾਲੇ ਮਹਿੰਗੇ ਪਖਾਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ ਬਲਕਿ ਬਿਹਤਰ ਪਖਾਨੇ ਵੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਛੋਟੇ ਸੋਕ ਪਿਟਾਂ ਵਾਲੇ ਪਖਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਪਖਾਨੇ ਦੂਜੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਮਹਿੰਗੇ ਹਨ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਸਵੱਛ ਭਾਰਤ ਪਖਾਨੇ 12000 ਰੁਪਏ ਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਲੋਕ ਵੱਡੇ ਲੀਚ ਪਿਟਸ ਵਾਲੇ ਪਖਾਨੇ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਮਹਿੰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ, ਅਸਮਰੱਥ ਹੈ।
- ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਟੋਏ ਖਾਲੀ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਲੈਟਰੀਨਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਹ ਗਲਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੋਕ ਪਿਟ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਰ ਜਾਣਗੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਟੋਏ ਖਾਲੀ ਕਰਨ ਦਾ ਘਿਣਾਉਣਾ, ਔਖਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਹਨ ਕਿ ਟੋਏ ਨੂੰ ਮਕੈਨੀਕਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖਾਲੀ ਕਰਨਾ ਅਵਿਵਹਾਰਕ ਹੈ - ਟੋਏ ਸਿਰਫ਼ ਉਦੋਂ ਹੀ ਖਾਲੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਮਲ ਸੰਖੇਪ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਕਿਫਾਇਤੀ ਲੈਟਰੀਨ, ਅਕਸਰ, ਸੀਵਰੇਜ ਟਰੱਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ - ਟਰੱਕ ਖੁਦ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਲੈਣੇ ਮਹਿੰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਸੋਕ ਪਿਟ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਖਾਲੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
- ਪੇਂਡੂ ਭਾਰਤੀ ਛੂਤ-ਛਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਟੋਏ ਖਾਲੀ ਕਰਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮੱਸਿਆ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਹੱਥੀਂ ਮਲ ਨੂੰ ਛੂਹਣਾ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਘਟੀਆ ਕੰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਲਿਤਾਂ 'ਤੇ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਦੁਆਰਾ 'ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ' ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਛੇਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪੇਂਡੂ ਸਵੱਛਤਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਹੈ ਜੋ ਸਵੱਛਤਾ ਅਤੇ ਸਫਾਈ ਬਾਰੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਚਾਰ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਬਿਨਾਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਖਾਨੇ ਬਣਾਉਣ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਤੱਕ, ਪੇਂਡੂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੌਚ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।
ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ 2024 ਦੇ ਇੱਕ ਨਸਲੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਪੇਂਡੂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਖਾਨੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਰਜਿਤਾਂ ਕਾਰਨ ਲਗਭਗ 30% ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਘਰ ਟੋਇਆਂ ਵਾਲੇ ਪਖਾਨਿਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਿਹਤਰ ਸਵੱਛਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਹੱਲ ਇਹ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਪੇਂਡੂ ਸਵੱਛਤਾ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥੀਂ ਮੈਲਾ ਢੋਹਣ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇ।
ਸਰਕਾਰ ਐਂਟੀ-ਮੈਨੂਅਲ ਸਕੈਵੈਂਜਿੰਗ ਐਕਟ ' ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ , ਸੁੱਕੇ ਪਖਾਨਿਆਂ ਦੀ ਵਿਵਹਾਰਕਤਾ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਸਿਹਤ-ਅਧਾਰਤ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਨੂੰ ਹੱਥੀਂ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕੇ।
ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੌਚ ਕਰਨ ਦੇ ਸਿਹਤ ਖਤਰਿਆਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਵੱਛਤਾ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਬਾਰੇ ਪੁਰਾਣੇ, ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅੱਗੇ ਦਾ ਰਾਹ
ਸਵੱਛਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰਵੱਈਏ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਜੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਪਰ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਵਹਾਰਕ ਤਬਦੀਲੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰੀ ਸਵੱਛਤਾ ਹੱਲ ਇਹਨਾਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਬਾਇਓ ਟਾਇਲਟ ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰਯੋਗ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਲਪ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੱਥੀਂ ਮੈਲਾ ਢੋਹਣ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਵੱਛਤਾ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ - ਇਸ ਲਈ ਡੂੰਘੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਫੜੀਆਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਨਿਸ਼ਾਨਾਬੱਧ ਸਮਾਜਿਕ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਨਿਰੰਤਰ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੇ ਸਹੂਲਤਾਂ ਬਦਬੂ-ਰਹਿਤ ਵਾਸ਼ਰੂਮਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ - ਦੇਖੋ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਇੱਕ ਹਸਪਤਾਲ ਨੇ ਵਾਸ਼ਰੂਮ ਦੀ ਬਦਬੂ ਨੂੰ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਹੀ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ।
ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ (ਆਮ ਸਵਾਲ)
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਾਈ ਵਿਵਸਥਾ ਮਾੜੀ ਕਿਉਂ ਹੈ?
ਦੋ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹਨ। ਸਰਕਾਰੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਅਧੀਨ ਬਣਾਏ ਗਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਖਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ, ਬਿਜਲੀ ਜਾਂ ਸੀਵਰੇਜ ਕਨੈਕਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਟਿਕਾਊ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵੀ ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਕੁਝ ਲੋਕ ਪਖਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਖਾਨਾ ਜਾਣਾ ਸਿਹਤਮੰਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੱਥੀਂ ਮੈਲਾ ਢੋਣ ਦੇ ਕਲੰਕ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕ ਟੋਏ ਵਾਲੇ ਪਖਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਕੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਫਾਈ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ?
ਹਾਂ। 2024 ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ ਤੱਕ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੌਚ ਮੁਕਤ ਟੀਚੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ 2016 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸੁਧਾਰ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕਮੀਆਂ ਅਜੇ ਵੀ ਹਨ: ਚਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪੇਂਡੂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਟਾਇਲਟ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਲੰਕ ਕੁਝ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਟਾਇਲਟ ਵਰਤਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ।
ਤਾਜ਼ਾ ਬਲੌਗ