मार्च 13, 2025
स्वच्छता
बायो-टॉयलेट: आमच्या बचावासाठी स्वच्छता सुपर हिरो
गर्दीचा गोंधळ, विक्रेते त्यांच्या घंटा वाजवत आहेत, त्यांच्या वस्तूंची घोषणा करत आहेत.
वडा पावच्या मादक वासावर एका घाणेरड्या आणि भयानक अप्रिय सुगंधाचा प्रभाव पडला होता.
रेल्वे रुळावर मानवी विष्ठा साचलेली आहे आणि सर्वत्र माश्या आहेत.
मी कुर्ला स्टेशनवर एका मित्राचे स्वागत करण्यासाठी होतो.
असं असलं तरी, मी भारतातील कोणत्याही लांब पल्ल्याच्या रेल्वे स्टेशनवर असू शकतो, आणि ते दिसायला आणि वासातही सारखेच असेल.
भारतीय रेल्वे कदाचित जगात उघड्यावर शौचास प्रवृत्त होण्यास सर्वात मोठी मदत करणारी कंपनी आहे.
दररोज, हजारो गाड्या लाखो प्रवाशांना एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी घेऊन जातात.
प्रत्येक डब्यात शेकडो लोक एकाच सुविधा वापरत असल्याने, प्रवास जसजसा लांबतो तसतसे ट्रेनमधील शौचालये अधिक घाणेरडी होतात यात आश्चर्य नाही.
शौचालये जमिनीवर फक्त छिद्रे आहेत आणि कचरा थेट रुळांवर टाकला जातो, जिथे तो पडून राहतो आणि आपल्या हवामानाच्या दयेवर राहतो, कुजतो, खराब होतो आणि रोग निर्माण करणाऱ्या घटकांना आश्रय देतो.
अलिकडेच, या सर्व कचऱ्याचा परिसंस्थेवर होणारा परिणाम कमी करण्यासाठी आणि रोगांचे प्रमाण कमी करण्यासाठी, विशेषतः रेल्वे स्थानकांवर, एका महत्त्वाकांक्षी प्रयत्नात, मध्य रेल्वेने जुन्या छिद्रे असलेल्या शौचालयांच्या जागी जैविक शौचालये बसवली.
तर, बायो-टॉयलेट्स म्हणजे काय? आणि मला ते सुपरहिरो का वाटतात?
जैव-शौचालये सूक्ष्मजीव तंत्रज्ञानाचा वापर करून मानवी मल जलद आणि कार्यक्षमतेने विघटन करतात आणि परिसंस्थेवर कोणताही प्रतिकूल परिणाम होत नाही.
छान वाटतंय ना?
काश्मीरमधील नियंत्रण रेषेवर गस्त घालणाऱ्या आपल्या सैनिकांसाठी जैविक शौचालये सर्वप्रथम डीआरडीओ (संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्था) , ग्वाल्हेर यांनी विकसित केली होती.
थंड हवामानामुळे विष्ठेचे नैसर्गिक विघटन होण्याची प्रक्रिया मंदावते.
जैव-शौचालये करण्यापूर्वी, नियंत्रण रेषेवरील सैनिक खड्ड्यातील शौचालयांचा वापर करत असत आणि नंतर निर्माण होणारा कचरा जाळून टाकत असत.
ज्या ठिकाणी जगणे हे छद्मवेशाच्या यशावर अवलंबून असते, तिथे जाळण्यासारख्या पद्धतीचे पालन करणे घातक ठरू शकते.
सामान्य जैव-शौचालय डिझाइनमध्ये सूक्ष्मजंतूंच्या समूहासह भूमिगत बायो-डायजेस्टर टाकीचा समावेश असतो जो मानवी कचऱ्यापासून सेंद्रिय पदार्थ पाण्यात आणि गंधहीन वायू मिथेनमध्ये रूपांतरित करतो.
नियंत्रण रेषेवरील स्वच्छताविषयक समस्या जैविक शौचालयांनी यशस्वीरित्या सोडवल्या आहेत, परंतु या तंत्रज्ञानाची दूरगामी क्षमता आहे, विशेषतः आपल्यासारख्या देशात.
जवळपास पन्नास टक्के लोकसंख्येला अजूनही घरातील किंवा सार्वजनिक स्वच्छता सुविधा उपलब्ध नाहीत, परिणामी दररोज अंदाजे १.७ दशलक्ष टन मलमूत्र पर्यावरणात सोडले जाते.
२००८ मध्ये, भारतीय रेल्वे मंत्रालयाने एक क्रांतिकारी पाऊल उचलले जेव्हा त्यांनी पारंपारिक शौचालयांचे जैव-शौचालयांमध्ये रूपांतर करून विद्यमान शौचालय व्यवस्थेमुळे रेल्वे ट्रॅक आणि प्लॅटफॉर्मवर निर्माण होणाऱ्या कचऱ्याची समस्या सोडवण्याचा निर्णय घेतला.
रेलवे
रेल्वेसाठी, जैव-शौचालयांच्या मुख्य डिझाइनमध्ये काही आवश्यक संरचनात्मक बदल करण्यात आले.
रेल्वे कोचसाठी असलेल्या एका सामान्य बायो-टॉयलेटमध्ये, ट्रेनच्या खाली जोडलेल्या दोन-कंपार्टमेंट टाकीच्या बायो-डायजेस्टर टाकीमध्ये विशेष जीवाणू एम्बेड केलेले असतात.
शौचालयातील कचरा पहिल्या डब्यात पडतो, जिथे तेच सायक्रोफिलिक बॅक्टेरिया सेंद्रिय पदार्थांवर निकृष्ट एंजाइम्ससह हल्ला करतात.
हे जीवाणू मानवी विष्ठेतील सर्व सेंद्रिय पदार्थ खातात आणि त्याचे गंधहीन वायू आणि पाण्यात रूपांतर करतात.
हे जैव-शौचालये गाड्यांमध्ये निर्माण होणाऱ्या मानवी कचऱ्याचे व्यवस्थापन करण्यासाठी कमी देखभालीचा आणि किफायतशीर मार्ग आहेत.
घरे
भारतात, अनेक ग्रामीण आणि शहरी झोपडपट्ट्यांमध्ये योग्य सांडपाणी आणि घनकचरा विल्हेवाट उपलब्ध नाही.
अशा भागात तुंबलेली शौचालये, उघड्या सेप्टिक टाक्या आणि उघड्या सांडपाण्याच्या पाईप्स विविध आजारांना उघड आमंत्रण देतात.
या शौचालयांना घरगुती वापरासाठी योग्य बनवण्यासाठी काही संरचनात्मक बदलांची आवश्यकता आहे.
शौचालयांच्या खाली भूमिगत बायो-डायजेस्टर सेप्टिक टाक्या बांधल्या जातात - ज्यामध्ये विशेष बॅक्टेरिया शीट असतात.
शौचालयातील कचरा चादरींमधून झिरपतो, जिथे जीवाणू सेंद्रिय पदार्थांचे विघटन करतात.
हे जैव-शौचालये दुर्गंधीयुक्त मानवी मलमूत्राचे गंधहीन वायू आणि पाण्यात रूपांतर करतात जे परिसंस्थेला कोणताही धोका न देता सांडपाणी प्रणालीत सोडले जाऊ शकतात.
आणखी एक फायदा म्हणजे त्यातून निर्माण होणारा मिथेन ज्वलनशील असतो आणि म्हणूनच तो स्वयंपाक, पाणी गरम करणे इत्यादी विविध घरगुती कामांसाठी वापरला जाऊ शकतो.
शिवाय, या प्रक्रियेतून उरलेले नायट्रोजनयुक्त कंपोस्ट असते जे बागकामासाठी खत म्हणून पुन्हा वापरले जाऊ शकते.
सार्वजनिक स्वच्छता सुविधा
उघड्यावर शौचास जाण्यामुळे डास, माश्या आणि बॅक्टेरिया यांसारख्या रोगजनक घटकांचा अनियंत्रित प्रसार होतो आणि जमिनीवरील आणि पृष्ठभागावरील पाणी दूषित होते.
भारतातील जवळजवळ ७५ टक्के भूपृष्ठीय पाणी अत्यंत प्रदूषित आहे आणि त्यामुळे ते मानवी वापरासाठी अयोग्य आहे.
कॉलरा, टायफॉइड आणि पेचिश यासारख्या साथी अशा पाण्याच्या पिण्याचे परिणाम आहेत, विशेषतः झोपडपट्ट्यांमध्ये.
जगात सर्वात जास्त झोपडपट्टी लोकसंख्या असलेल्या देशांपैकी एक म्हणजे भारतात.
या समुदायांमध्ये राहणाऱ्या बहुतेकांसाठी, शौचालय ही गरज नसून एक चैनीची वस्तू आहे!
झोपडपट्टी स्वच्छता कार्यक्रमाच्या अहवालात असे म्हटले आहे की झोपडपट्टीतील फक्त ३७ टक्के लोकांना सार्वजनिक स्वच्छता सुविधा उपलब्ध आहेत.
तथापि, यापैकी ८० टक्क्यांहून अधिक शौचालये अयोग्य सांडपाणी व्यवस्था, अतिवापर किंवा खराब देखभालीमुळे वापरण्यायोग्य नाहीत.
२०१४ मध्ये भारत सरकारने स्वच्छ भारत अभियान सुरू केले , ज्याकडे २०१९ पर्यंत उघड्यावर शौच करण्याची प्रथा संपुष्टात आणण्यासाठीची एक मोठी मोहीम म्हणून पाहिले जाते.
त्यांनी सर्व भारतीय नागरिकांसाठी समुदाय आणि सार्वजनिक शौचालये बांधण्यास सुरुवात केली.
सरकारच्या या उपक्रमाला पाठिंबा देण्यासाठी अनेक खाजगी आणि गैर-सरकारी संस्थांनीही या कार्यक्रमात भागीदारी केली आहे.
तथापि, केवळ पायाभूत सुविधांनी हे आव्हान सोडवता येणार नाही.
मद्रास येथील इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजीच्या अलिकडच्या अभ्यासातून असा निष्कर्ष निघाला आहे की ट्रेनमधील बायो-टॉयलेट हे सेप्टिक टँकपेक्षा अधिक काही नाही!
त्यांना आढळून आले की बायो-डायजेस्टर्स मानवी विष्ठेचे प्रमाण जास्त असल्याने त्यावर प्रक्रिया करण्यात अयशस्वी ठरत आहेत.
"भारतातील कोणत्याही सार्वजनिक शौचालयातील सेप्टिक टँकप्रमाणेच, बायो-डायजेस्टर हे साचलेल्या चिखलाचे (मानवी चेहऱ्यांसह मिसळलेले पाणी) घर आहे," असे आयआयटीचे प्राध्यापक लिगी फिलिप म्हणतात.
कचरा विघटन करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सूक्ष्मजीवांच्या एकत्रित वापरामुळे जैव-शौचालये प्रभावी ठरतात.
जैविक शौचालये, योग्य वापराचे शिक्षण, योग्य देखभाल आणि बॅक्टेरियांचा प्रभावी समूह यांच्या संयोजनाने, भारताच्या उघड्यावर शौचाच्या समस्येचे निश्चितपणे निराकरण करू शकतात.
ही प्रचंड समस्या सोडवण्यासाठी आपण केवळ पायाभूत सुविधांपलीकडे जाण्याची वेळ आली आहे.
बायो-टॉयलेट्सवरील इतर संसाधने:
अलीकडील ब्लॉग
