भारतातील सेंद्रिय शेतीचे प्रकार आणि शाश्वत शेती पद्धतीची सुरुवात कशी करावी

लोकसंख्या स्फोट हे नेहमीच भारतातील एक मोठे आव्हान राहिले आहे.

जलद शहरीकरण, चांगली जीवनशैली आणि आज वाढत्या अन्न वापराच्या पद्धतीमुळे देशात अन्नाची मागणी वाढली आहे.

म्हणून, अन्न सुरक्षा राखण्यासाठी आणि ग्राहकांची मागणी पूर्ण करण्यासाठी अन्न उत्पादन वाढवणे आवश्यक आहे.

एफएओच्या अंदाजानुसार, भारताला वाढत्या लोकसंख्येला आधार देण्यासाठी २०५० पर्यंत ५०% जास्त अन्न उत्पादन करावे लागेल.

नेमक्या याच कारणासाठी १९६० च्या दशकात हरित क्रांती सुरू करण्यात आली.

पिकांचे उत्पादन वाढवण्यासाठी शेतीमध्ये आधुनिक पद्धती, तंत्रज्ञान आणि रासायनिक खते व कीटकनाशकांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला गेला.

तथापि, शेतीच्या अशा तीव्रतेमुळे जमिनीची सुपीकता कमी झाली आणि माती, पाणी आणि हवा प्रदूषण झाले, ज्यामुळे मानवी आरोग्यावर आणि पर्यावरणावर प्रतिकूल परिणाम झाला.

याव्यतिरिक्त, अस्थिर शेती पद्धतींमुळे भूजल पातळी कमी झाली आहे, भारतातील ८०% पाणी सिंचनासाठी वापरले जात आहे.

आज, भारतातील सामान्य ग्राहकांसाठी अन्नाची गुणवत्ता आणि सुरक्षितता अत्यंत महत्त्वाची आहे.

पारंपारिकपणे अन्न कसे पिकवले जाते याबद्दल वाढती जागरूकता असल्याने, लोक आता पर्यावरणपूरक आणि सुरक्षित अन्न उत्पादन पद्धतींकडे अधिक कलत आहेत.

सेंद्रिय शेती हा शेतकरी आणि ग्राहकांसाठी सर्वोत्तम पर्यायांपैकी एक म्हणून उदयास आला आहे आणि त्यात शाश्वत शेती पद्धतींचा देखील वापर केला जातो.

त्याच्या पौष्टिक आणि आरोग्यदायी फायद्यांमुळे त्याची लोकप्रियता वाढत आहे.

२०२४ पर्यंत, सेंद्रिय शेतीखालील सर्वात जास्त क्षेत्र असलेल्या टॉप १० देशांमध्ये भारताचा क्रमांक लागतो, जो त्याची वाढती स्वीकृती अधोरेखित करतो.

हे नमूद करण्यासारखे आहे की भारतात अंदाजे 2.78 दशलक्ष हेक्टर जमीन सेंद्रिय शेतीसाठी वापरली जाते.

परंपरागत कृषी विकास योजना (PKVY) आणि राष्ट्रीय सेंद्रिय उत्पादन कार्यक्रम (NPOP) सारखे सरकारी उपक्रम सेंद्रिय शेतीच्या वाढीला आणखी पाठिंबा देत आहेत.

या लेखात, आपण सेंद्रिय शेतीची संकल्पना, सेंद्रिय शेतीचे प्रकार, त्याचे फायदे आणि शाश्वत शेतीमध्ये त्याचे वाढते महत्त्व यांचा शोध घेऊ.

सेंद्रिय शेती म्हणजे काय?

सेंद्रिय किंवा सेंद्रिय शेतीची संकल्पना ही संज्ञा नॉर्थबॉर्न यांनी १९४० च्या दशकात स्थापन केली.

सेंद्रिय शेती म्हणजे अशी शेती पद्धत जिथे कोणतेही रासायनिक खते, कृत्रिम कीटकनाशके किंवा कृत्रिम संयुगे वापरली जात नाहीत.

त्याऐवजी, ते नैसर्गिक खते, वनस्पती किंवा प्राण्यांच्या कचऱ्यापासून बनवलेले जैविक कीटक नियंत्रण, सेंद्रिय खत इत्यादी वापरून शाश्वत शेती पद्धतींना प्रोत्साहन देते.

हरित क्रांतीमुळे झालेले नुकसान भरून काढणे आणि पर्यावरणीय संतुलन पुनर्संचयित करणे हे मुख्य उद्दिष्ट आहे.

सेंद्रिय शेतीचे प्रकार

सेंद्रिय शेती दोन प्रकारची असते: शुद्ध सेंद्रिय शेती आणि एकात्मिक सेंद्रिय शेती.

• शुद्ध सेंद्रिय शेती - यामध्ये सर्व अनैसर्गिक रसायने टाळणे आवश्यक आहे. त्याऐवजी खते आणि कीटकनाशके नैसर्गिक स्रोतातून मिळतात. याला शुद्ध सेंद्रिय शेती म्हणून ओळखले जाते.
• एकात्मिक सेंद्रिय शेती - यामध्ये पर्यावरणीय मानके आणि आर्थिक मागण्या पूर्ण करण्यासाठी पोषक व्यवस्थापन आणि कीटक व्यवस्थापनाकडे एकात्मिक दृष्टीकोन समाविष्ट आहे.

सेंद्रिय शेतीची तत्त्वे

इंटरनॅशनल फेडरेशन ऑफ ऑरगॅनिक अ‍ॅग्रिकल्चर मूव्हमेंट्स (IFOAM) चार मूलभूत तत्त्वे सुचवते ज्यावर सेंद्रिय शेती आधारित आहे: आरोग्य, पर्यावरणशास्त्र, निष्पक्षता आणि काळजी.

• आरोग्य - सेंद्रिय शेतीमुळे मातीचे आरोग्य सुधारले पाहिजे, त्यामुळे वनस्पती, प्राणी, मानव आणि ग्रह टिकून राहतील.
• पर्यावरणशास्त्र - सेंद्रिय शेतीने नैसर्गिक चक्र आणि जीवन प्रणालीला आधार दिला पाहिजे आणि त्यांना टिकवून ठेवण्यास मदत केली पाहिजे.
• निष्पक्षता - हे मजबूत नातेसंबंधांवर बांधले गेले पाहिजे जे पर्यावरण, सामाजिक न्याय आणि निष्पक्ष व्यापार यासंबंधी निष्पक्षतेला प्रोत्साहन देतात.
• काळजी - पर्यावरण आणि भावी पिढ्यांचा विचार करून सेंद्रिय शेती जबाबदारीने केली पाहिजे.

जमिनीची सुपीकता वाढवणे, प्रदूषण कमी करणे, कीटकनाशके आणि कृत्रिम खतांचा वापर टाळणे, अनुवांशिक विविधतेचे संरक्षण करणे आणि नैसर्गिक शेती प्रणालीचे चक्र वाढवून उच्च-गुणवत्तेच्या अन्न उत्पादनास मोठ्या प्रमाणात प्रोत्साहन देणे हा मुख्य उद्देश आहे.

सेंद्रिय शेतीबद्दल अधिक वाचा: सेंद्रिय शेती – पारंपरिक भारतीय कृषी पद्धतींमधून प्रेरणा.

शाश्वत शेती पद्धतीची सुरुवात कशी करावी

सेंद्रिय शेती, तिचा प्रकार कोणताही असो, ती समान तंत्रे आणि पद्धती वापरते.

माती व्यवस्थापनामध्ये प्रत्येक पीक हंगामानंतर मातीतील पोषक तत्वांची भरपाई करण्यासाठी नैसर्गिक खतांचा वापर समाविष्ट असतो.

तण व्यवस्थापन रासायनिक तणनाशकांचा वापर करण्यास परावृत्त करते आणि आच्छादन किंवा कटिंग सारख्या नैसर्गिक तणनाशकांना प्राधान्य देते.

याव्यतिरिक्त, कीटक नियंत्रणाच्या जैविक स्वरूपाला प्रोत्साहन दिले जाते, जे शाश्वत शेती पद्धतींशी सुसंगत आहे.

सेंद्रिय शेतीच्या अनेक फायद्यांमध्ये उच्च दर्जाचे आणि उच्च-पोषणयुक्त अन्न समाविष्ट आहे, जे ते निरोगी बनवते.

पीक उत्पादन वाढवण्याचा हा एक पर्यावरणपूरक मार्ग आहे.

शिवाय, ही एक लागवड पद्धत मानली जाते जी किफायतशीर आहे आणि गुंतवणुकीवर चांगला परतावा देते.

जरी ते शाश्वत शेती पद्धतींचे पालन करत असले तरी, त्याचे काही तोटे म्हणजे मर्यादित ऑफ-हंगामी पिके, सुरुवातीच्या काळात कमी कृषी उत्पादने आणि अपुरी पायाभूत सुविधा.

त्यामुळे, सेंद्रिय शेतीला चालना देण्यासाठी आणि मोठ्या शेतकरी समुदायाला ते अधिक आकर्षक बनवण्यासाठी तातडीने उपाय आवश्यक आहेत.

ऑर्गेनिका बायोटेक ही शाश्वत शेती पद्धतींना प्रोत्साहन देण्यासाठी प्रगत कृषी उपाययोजना पुरवणाऱ्या अग्रगण्य कंपन्यांपैकी एक आहे .

फायदेशीर सूक्ष्मजंतू असलेल्या उत्पादनांची मॅजिक ग्रो श्रेणी मातीशी संवाद साधते आणि वनस्पतींचा जोम आणि पीक उत्पादकता वाढवते.

अत्यंत अनुकूलनीय सूक्ष्मजीव रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवतात आणि रोगजनकांच्या हल्ल्यांशी आणि कीटकांशी लढण्यास मदत करतात.

हे वनस्पतींच्या पोषक तत्वांचे शोषण आणि आत्मसातीकरण देखील वाढवते.

भारतातील वाढती अन्नाची मागणी पूर्ण करण्यासाठी मॅजिकग्रो ड्रिपसोलचा वापर करा; हे सेंद्रिय शेतीसाठी वापरले जाणारे वनस्पती वाढवर्धक आहे , जे मानवी आरोग्य आणि पर्यावरणाला हानी न पोहोचवता अन्न उत्पादनाला चालना देईल.

तसेच, भविष्यातील पिढीला लक्षात ठेवून शाश्वत शेती पद्धतींचे ध्येय साध्य करण्यास मदत होईल.

शाश्वत शेती पद्धतींची सुरुवात कशी करावी. नवीन वाक्य. भारतीय शेतकऱ्यांना आधीच फायदा होताना दिसत आहे – वाचा महाराष्ट्रातील कापूस शेतकऱ्यांनी मॅजिक ग्रोच्या मदतीने उत्पादन कसे वाढवले.

तसेच, वाचा:

• नायजेरियामध्ये सेंद्रिय शेतीला लोकप्रिय करण्याची गरज आहे
• भूतानमध्ये शाश्वत शेती: हायड्रोपोनिक्स आणि सेंद्रिय शेती हे भविष्य कसे आहे