Vegerandina Plastîk: Sedem û Çawan

Li gorî texmînên NY, cîhan salane 500 milyar kîsikên plastîk dixwe. %50ê tevahîya plastîka ku tê xerckirin tiştên yekcar bikarhatî an jî yên yekcar bikarhatî ne, wek mînak poşetên kirînê, kêr û kêran û piyal.

Li gorî lêkolînek ku ji hêla Wezareta Jîngehê ya Hindistanê ve hatiye kirin, Hindistan hilberîne. Rojane 25,940 ton bermayiya plastîk.

Ji ber ku peravên me û çavkaniyên avê di bin bandora vê êrîşê de ne, dem hatiye ku em li mezinahiya plastîk a di rastiya me ya îro de binêrin. Tevî ku em ji ramana ji nû ve bikar anîn û ji nû ve bikaranîna plastîk haydar in jî, %70ê hemî plastîka ku tê bikaranîn wekî bermahiyê tê avêtin.

Û ev destpêka pirsgirêka bermayiyên plastîk e. Piştî ku tên avêtin, ew diçin ku derê? Ber bi depoyên tijî yên sergoyê, bi rêya rijandina nav ava binê erdê dikevin erdê, di kanalîzasyonê re derbasî sîstemên paqijiyê dibin, bi rêyên avê dikevin û di dawiyê de dikevin okyanûsê.

Gelek bêserûber tê şewitandin, ev yek jî gaza kesk û karbona ku dikevin atmosfera me zêde dike. Ev sîstem hemî bi awayekî xwezayî bi me ve girêdayî ne.

Çi bi şiklê ava ku em di dawiyê de vedixwin, xwarinên deryayî yên ku em dixwin, axa ku xwarina me lê mezin dibe, û hewaya ku em nefes digirin be.

Her sal heta 12 milyon ton plastîk dikeve okyanûsên me - ev jî tê wateya... her deqîqeyekê kamyoneke çopê tijî ye500 qat zêdetir perçeyên mîkroplastîk di deryayê de ji stêrkên di galaksiya me de hene, û tê texmînkirin ku heta sala 2050an dê ji masiyan bêtir plastîk hebe.

Bermayiyên hişk ên bi awayekî xelet hatine birêvebirin, di navenda gelek nîqaş û nîqaşên li ser jîngehê û rêya pêşerojê de ne. Balkêş e ku meriv beşdarîya me wekî welatekî di vê mijarê de bibîne.

Ji aliyekî ve, welatên mîna Çînê gavên tund diavêjin, wek qedexekirina bermayiyên plastîk ên ku ji Brîtanyayê tên ji bo vegerandinê. Ji bilî vegerandina bermayiyên xwe, Norwêc bermayiyên ji welatên din jî îtxal dike da ku wan pompeyî santralên şewitandina bermayiyan bike.

Li Hindistanê, 17 eyalet û herêmên yekîtîyê niha bi fermî çêkirin, firotin û karanîna poşetên plastîk qedexe kirine.

Lêbelê, bi awayekî îronîk, ev qedexe bi awayekî karanîna kîsikên polîetîlenê ji holê radike, û tevahiya xebatê dike nêzîkbîn û bêberhemdar.

Bêyî ku em li awayê karanîna plastîkê di jiyana xwe ya rojane de û xalên têkiliyê yên ku plastîka yekcar bikarhatî tê de dikeve û ji jiyana me derdikeve binêrin, ne mimkûn e ku polîtîkayên rast ji bo sînordarkirina pirsgirêka mezinbûyî ya rêveberiya bermayiyên plastîk werin afirandin.

Tenê %9ê plastîka ku di 79 salên dawî de hatiye hilberandin tê ji nû ve bikaranîn. Ev yek pir eşkere ye ku ji ber domdarî û xwezaya pir-armanc a plastîk, ji nû ve bikaranîn û ji nû ve bikaranîn bi awayekî ku temenê wê dirêj bike, rêyek mentiqî ye ji bo destpêkirina têkoşîna li dijî vê tehdîda ku her ku diçe zêde dibe.

Bi hikûmetan re qedexekirina çêkirin û firotina plastîkên yekcar bikarhatî, hêvî ew e ku welatî bên teşwîqkirin ku têkiliya xwe bi plastîkê re, ji hundirê malên xwe dest pê bikin, binirxînin.

Ji nû ve bikaranîna şûşe û kîsikên plastîk ên yekcar bikarhatî cîhek hêsan û bibandor e ku meriv dest pê bike. Dûv re, lêkolîn bikin ka li ku derê çêtir e ku meriv li şûna plastîk veguherîne depoyek alternatîf a wekî cam, pola, an dar.

Her wiha, li çavkaniyên herî mezin ên plastîkê yên ku dikevin malên me binêrin. Gelo konteynerên derxistinê yên ji bo xwarinên ku hûn siparîş dikin in?

Yan jî kelûpelên xwarinê yên ku gihîştine ber deriyê we? Hinekî fikirîn li ser sedema û bandora van kiryaran li ser zibilê ku mirov çêdike dibe ku me hişyar bike û asta ku em bi wan ve girêdayî ne kêm bike.

Di asta siyasetê de, divê hikûmet zextê li ser pîşesaziyan bikin û bidomînin da ku bi ciddî mîqdara plastîka yekcar-bikaranîn a ku ew çêdikin, mîqdara bermayiyên plastîk ên di hilberîna xwe de, û her weha rêbazên ku ew dixwazin plastîk ji nû ve entegre bikin û vegerînin nav pergalên xwe kêm bikin û ji nû ve bifikirin.

Plastîka ji nû ve hatî bikaranîn çavkaniyek xav a pir nerm e ku dikare ji bo her pîşesaziyê ku bixwaze wê li pêvajoya xwe ya hilberînê zêde bike bikêr be.

Ev yek dê barê niha yê li ser jîngeh û zeviyên çopê bi girîngî kêm bike. Wekî din, ji nû ve hilberandina plastîkê enerjiyê pir kêmtir dixwe ji hilberîna plastîka nû.

Ev ne tenê ji hêla enerjiyê ve aborî ye, lê di heman demê de tê vê wateyê ku enerjiya teserûfkirî dikare ber bi kanalek din a hilberînê ve were rêve kirin.

Eger pîşesazî neçar bimînin ku li ser vê yekê bifikirin û bi hişmendî li gorî vê yekê tevbigerin, xerîdar dê neçar bimînin ku pabend bibin û bişopînin.

Axir, demek hebû ku hewlên hilberînerên li çaraliyê cîhanê yên ji bo bikaranîna plastîkê rewşê xirabtir dikir û me ber bi xala bêveger ve dibir.

Dem hatiye ku em ji nû ve li ser şêweyên din ên pakkirinê binêrin. Ji bo ku em bandora bermayiyên ku em di gelek astan de çêdikin, binirxînin.

Ji bo ji nû ve bifikirin ka em bi plastîka ku em çêdikin, dixwin û bêhişmendî diavêjin çi dikin.